هانتاویروس چیست و آیا باید نگران همهگیری آن باشیم؟
هانتاویروس چیست؟
هانتاویروس، با نام علمی دقیق «اورتوهانتاویروس»، گونهای از ویروسها هستند که در طبیعت منحصرا توسط جوندگان و حشرهخواران حمل میشوند. هر نوع خاص از هانتاویروس با یک گونه مشخص از جوندگان ارتباط بیولوژیکی دارد، اما خود جوندگان میزبان در اثر حمل این ویروس بیمار نمیشوند. ویروس در بدن آنها تکثیر و از طریق ادرار، مدفوع و بزاق جونده به محیط بیرون دفع میشود. اگر ویروس بتواند به بدن انسان وارد شود، باعث بروز بیماریهای شدید تنفسی یا کلیوی میشود. هانتاویروس پس از ورود به بدن انسان در واقع سلولهای پوششی دیواره رگهای خونی را آلوده میکند و باعث نشت مایعات از رگها به بافتهای اطراف میشود.
ریشهی هانتاویروس کجاست و این ویروس اولین بار کجا کشف شده است؟
تاریخچه کشف هانتاویروس به دوران جنگ کره در بین سالهای ۱۹۵۰ تا ۱۹۵۳ میلادی برمیگردد. در طول این جنگ، بیش از سه هزار نفر از سربازان سازمان ملل متحد به یک بیماری مرموز مبتلا شدند. این بیماری باعث تب بالا، نارسایی کلیوی و خونریزی داخلی میشد. در آن زمان، عامل بیماری کاملا ناشناخته باقی ماند و پزشکان نظامی نام آن را «تب خونریزیدهنده کره» گذاشتند.
چندین دهه طول کشید تا ریشهی این بیماری کشف شود. در سال ۱۹۷۸، دکتر هو-وانگ و تیم تحقیقاتی او در دانشگاه ملی سئول در کره جنوبی تحقیقات گستردهای انجام دادند. آنها با استفاده از سرم خون بیماران بهبودیافته، بافت ریه موشهای صحرایی صید شده در طبیعت را آزمایش کردند. این تیم با همکاری دکتر «کارل جانسون» از مؤسسه ملی بهداشت آمریکا موفق به جداسازی ویروس از بدن موش صحرایی شدند. محل صید این موشها در نزدیکی رودخانهای به نام «هانتهان» (Hantaan River) در کره جنوبی بود و نام هانتاویروس مستقیما از نام همین رودخانه گرفته شد.
نمونههای اخیر کشف شده هانتاویروس کجا هستند؟
دهههاست که هانتاویروسها در سراسر جهان پراکنده هستند و موارد پراکنده و جدید ابتلا به هانتاویروس به صورت سالانه ثبت میشوند. در سال ۱۹۹۳، یک بیماری حاد تنفسی در منطقه «چهارگوشه» در جنوب غربی ایالات متحده آمریکا شیوع پیدا کرد و چندین فرد جوان و سالم در اثر نارسایی ناگهانی ریه جان خود را از دست دادند. مراکز کنترل و پیشگیری از بیماریهای آمریکا پس از بررسی محیط زندگی قربانیان، ویروس جدیدی از این خانواده را کشف کرد و نام آن را «سین نومبره» گذاشت. میزبان این ویروس در آمریکا موش گوزنی شناسایی شد. در سالهای بعد ویروسهای مشابهی در قاره آمریکا یافت شدند. در سال ۱۹۹۵، ویروس «آنده» (Andes) در کشورهای آرژانتین و شیلی در آمریکای جنوبی شناسایی شد.. در سال ۲۰۱۲، در پارک ملی یوسمایت در کالیفرنیا ۱۰ مورد ابتلا ثبت شد. در سالهای ۲۰۱۸ و ۲۰۱۹، وزارت بهداشت آرژانتین شیوع ویروس آنده را در منطقه اپوین گزارش داد. در قارههای اروپا و آسیا، ویروسهای «پومالا» و «دوبراو» به صورت مداوم باعث ایجاد بیماریهای کلیوی در مناطقی از روسیه، چین و شمال اروپا میشوند. مرکز کنترل بیماریهای چین هم سالانه هزاران مورد ابتلا به این فرم از ویروس را در مناطق روستایی ثبت میکند.
تصویری از کشتی کروز MV Hondius که به سمت جزایر قناری در حرکت بود و هانتاویروس در آن کشف شد.
طی ده روز گذشته، هانتاویروس به شکل گسترده در یک کشتی کروز در اقیانوس اطلس کشف شد و گونهی کشف شده همین هانتاویروس آنده است. نکتهی نگرانکننده شیوع این ویروس در کشتی کروز بوده است. در حالی که هانتاویروس نباید از انسان به انسان منتقل شود، این گونه ظاهرا تکاملیافته و توانایی انتقال قدرتمندتری دارد
علائم فرد و انسانی که هانتاویروس گرفته است چیست؟
علائم هانتاویروس در انسان به دو سندرم کاملا متفاوت تقسیم میشود:
۱. سندرم ریوی هانتاویروس: این سندرم توسط هانتاویروسهای موجود در قاره آمریکا (مثل ویروس سین نومبره و ویروس آنده) ایجاد میشود. دوره بیماری بین ۱ تا ۸ هفته پس از تماس با ویروس است. علایم اولیهی بیماری شامل خستگی شدید، تب بالا و دردهای عضلانی در نواحی ران، لگن و کمر است. نیمی از بیماران علائم گوارشی شامل حالت تهوع، استفراغ، اسهال و درد شکم را تجربه میکنند. پس از گذشت ۴ تا ۱۰ روز از شروع بیماری، علائم تنفسی ظاهر میشوند. سرفه مکرر و تنگی نفس شدید از نشانههای این مرحله است. ویروس باعث نشت پلاسمای خون به درون کیسههای هوایی ریه میشود. بر اساس مستندات بالینی دانشگاه جانز هاپکینز، بیمار در این مرحله دچار افت شدید فشار خون، نارسایی قلبی-ریوی و کمبود اکسیژن میشود
۲. تب و خونریزی داخلی همراه با سندرم کلیوی: این سندرم توسط هانتاویروسهای موجود در اروپا و آسیا ایجاد میشود. علایم اولیه شامل تب ناگهانی، سردرد شدید، تاری دید، برافروختگی صورت و قرمزی چشمها است. با پیشرفت بیماری، فشار خون بیمار افت میکند و علائم خونریزی نمایان میشود. خونریزی در زیر پوست به شکل لکههای قرمز دیده میشود. ویروس مستقیما به رگهای خونی کلیه آسیب میرساند. در مراحل نهایی، کلیهها دچار نارسایی حاد میشوند، حجم ادرار بیمار به شدت کاهش مییابد و سموم در خون انباشته میشوند.
هانتاویروس چقدر واگیردار است و چگونه منتقل میشود؟
روش اصلی انتقال هانتاویروس به انسان، استنشاق ذرات معلق در هوا است. مدفوع، ادرار و بزاق جوندگان حاوی ذرات ویروس است و این ترشحات در محیط خشک میشوند. ویروس به ذرات گرد و غبار متصل میشود و هرگونه فعالیتی که باعث بلند شدن گرد و غبار شود ویروس را وارد هوا میکند. تنفس این هوای آلوده باعث ورود مستقیم ویروس به مجاری تنفسی و ریهی انسان میشود.
مطالعات موسسهی ملی آلرژی و بیماریهای عفونی آمریکا نشان میدهد ویروس هانتا در ترشحات خشک شدهی جوندگان در دمای اتاق تا دو روز زنده میماند. اما خوشخبتانه اشعهی ماورا بنفش خورشید این ویروس را به سرعت از بین میبرد.
انتقال ویروس از طریق گاز گرفتگی توسط جوندهی آلوده هم امکانپذیر است. تماس مستقیم دست با ترشحات جونده و سپس لمس چشم، بینی یا دهان هم روش دیگر انتقال است.
انتقال هانتاویروس از یک انسان بیمار به انسان سالم تقریبا غیرممکن است. تنها یک استثنا در جهان برای این قاعده ثبت شده است. ویروس آنده قابلیت انتقال محدود از انسان به انسان را دارد. سازمان بهداشت پان امریکن تایید کرده است که در آرژانتین و شیلی، کادر درمان و اعضای خانواده بیماران در اثر تماس نزدیک با فرد مبتلا به ویروس آنده، به بیماری دچار شدهاند. انواع دیگر هانتاویروس قابلیت سرایت انسانی ندارند.
آیا افراد مبتلا به هانتاویروس جان سالم بهدر میبرند؟
نرخ زنده ماندن بیماران به نوع سندرم و زمان دریافت مراقبتهای ویژه پزشکی بستگی دارد.
در موارد ابتلا به سندرم ریوی، آمار مراکز کنترل و پیشگیری از بیماریهای آمریک نرخ مرگومیر را حدود ۳۶ تا ۳۸ درصد اعلام میکند. این بیماری بسیار کشنده است و در صورت عدم مراجعه سریع به بیمارستان، بیمار در اثر خفگی ناشی از تجمع مایعات در ریه جان خود را از دست میدهد.
در موارد ابتلا به سندرم کلیوی، نرخ مرگ و میر پایینتر است. ویروسهای هانتان و دوبراوا نرخ مرگ و میری بین ۵ تا ۱۵ درصد دارند. ویروس پومالا که در شمال اروپا شایع است، فرم بسیار خفیفی از بیماری کلیوی ایجاد میکند و آمار مرگ و میر آن در گزارشهای سازمان جهانی بهداشت کمتر از ۱ درصد ثبت شده است. بیماران مبتلا به این فرم در صورت مدیریت صحیح نارسایی کلیه بهبودی کامل پیدا میکنند.
امکان درمان هانتاویروس وجود دارد؟
در حال حاضر هیچ درمان اختصاصی، داروی ضد ویروسی تایید شده توسط سازمان غذا و داروی آمریکا یا واکسن بینالمللی برای سندرم ریوی هانتاویروس وجود ندارد.
تنها راه فعلی مقابله با ویروس، مراقبت از بیماران است و بیماران مستقیما به بخش مراقبتهای ویژه یا همان آیسییو منتقل میشوند و در موارد تنگی نفس شدید، از دستگاههای تنفس مصنوعی استفاده میشود. مدیریت دقیق مایعات بدن و اکسیژن تراپی از اقدامات اساسی کادر درمان است و بر اساس مطالعات منتشر شده توسط بیمارستان دانشگاه نیومکزیکو استفاده از دستگاه اکسیژن برای اکسیژنرسانی مستقیم به خون بیماران مبتلا به فرم حاد سندرم ریوی، شانس زنده ماندن آنها را به شکل قابل توجهی افزایش میدهد. در درمان سندرم کلیوی دیالیز خونی برای پاکسازی خون و جبران نارسایی کلیه انجام میشود.
داروی ضد ویروسی ریباویرین (Ribavirin) در کنترل این فرم از بیماری نقش دارد. تحقیقات انجام شده در موسسهی تحقیقات بیماریهای عفونی ارتش آمریکا نشان داده است که تزریق وریدی ریباویرین در روزهای ابتدایی شروع تب خونریزیدهنده، شدت آسیب کلیوی و نرخ مرگ را کاهش میدهد. اما این دارو تاثیری بر فرم ریوی بیماری ندارد.
نهایتا هم در کشورهای چین و کره جنوبی واکسنهای غیرفعال شدهای برای مقابله با هانتاویروس استفاده میشوند، اما این واکسنها هنوز تاییدیه جهانی ندارند.
آیا امکان همهگیری هانتاویروس وجود دارد؟
احتمال وقوع یک همهگیری جهانی یا همان پاندمی توسط هانتاویروس بسیار پایین است. ایجاد یک همهگیری نیازمند یک پاتوژن با قابلیت انتقال سریع و مداوم از انسان به انسان است و بر اساس ارزیابیهای اپیدمیولوژیک سازمان جهانی بهداشت، عدد تکثیر پایه برای اکثر گونههای هانتاویروس صفر است.
چرخهی انتقال هانتاویروس نیازمند حضور جوندگان آلوده است و انسانها اساسا یک بنبست برای این ویروس هستند و ویروس را به دیگران منتقل نمیکنند. تنها استثنا، ویروس آنده در آمریکای جنوبی است که انتقال انسانی آن نیز بسیار محدود و نیازمند تماس بسیار نزدیک است. موارد شیوع این بیماری همیشه به صورت محلی و در مناطقی اتفاق میافتد که جمعیت جوندگان افزایش یافته باشد. بنابراین امکان همهگیری هانتاویروس در مقیاس جهانی وجود ندارد.
نگران هانتاویروس باشیم؟
عموم مردمی که در فضاهای شهری و دور از زیستگاه جوندگان زندگی میکنند، در معرض خطر ابتلا به این بیماری نیستند.
خطر مواجهه با هانتاویروس ارتباط مستقیمی با شرایط محیطی دارد. افراد ساکن در مناطق روستایی، کارگران مزارع کشاورزی، جنگلبانان و افرادی که با فضاهای متروکه مانند انبارهای قدیمی یا کلبههای جنگلی سروکار دارند، بیشتر در معرض تماس با ترشحات جوندگان قرار میگیرند. دانشکده بهداشت عمومی هاروارد در مقالات اکولوژی بیماریها اشاره میکند که تغییرات آب و هوایی و افزایش بیسابقه بارندگیها باعث رشد گیاهان و افزایش منابع غذایی جوندگان میشود. این امر به صورت دورهای جمعیت موشها را افزایش داده و احتمال برخورد انسان با محیطهای آلوده را بالا میبرد، اما فعلا نیازی به نگرانی نیست.
آیا به شکل فردی باید اقداماتی مقابل هانتاویروس انجام دهیم؟
موثرترین روش مقابله با هانتاویروس، انجام اقدامات پیشگیرانه فردی برای کنترل جوندگان و رعایت اصول بهداشتی است. مراکز کنترل و پیشگیری از بیماریهای آمریکا پروتکلهای مشخصی را برای مقابله با این بیماری تدوین کرده است، اما در نظر داشته باشید که این نکات بیشتر چگونگی مقابله با موش را توصیف میکنند، تا خود بیماری، چون تکرار میکنیم، هانتاویروسها از طریق جوندگان منتقل میشوند.
مسدود کردن راههای ورود: تمام منافذ، سوراخها و شکافهای موجود در دیوارها، سقف، گاراژ و انبارهای خانه باید با استفاده از توریهای فلزی یا سیمان مسدود شوند، چون که موشها توانایی عبور از سوراخهای بسیار کوچک را دارند.
مدیریت منابع غذایی و زباله: تمام مواد غذایی انسان و غذای حیوانات خانگی باید در ظروف پلاستیکی یا فلزی درپوشدار نگهداری شوند. سطلهای زباله باید دارای در محکم باشند. زبالهها باید به صورت روزانه از محیط زندگی خارج شوند.
استفاده از تله موش: در صورت مشاهده علائم حضور جوندگان، از تله موشهای کشنده استفاده کنید. استفاده از تلههای زنده به دلیل نیاز به رهاسازی جوندهی آلوده توصیه نمیشود.
تهویه محیطهای بسته: قبل از ورود به انبار، گاراژ، زیرزمین یا کلبهای که برای مدت طولانی بسته بوده است، ابتدا در و پنجرهها را باز کنید. اجازه دهید حداقل ۳۰ دقیقه هوای تازه در محیط جریان پیدا کند و در این مدت در بیرون از محیط منتظر بمانید.
روش صحیح پاکسازی: هرگز برای تمیز کردن ادرار، مدفوع یا لانه جوندگان از جاروی خشک یا جاروبرقی استفاده نکنید. این کار باعث پخش شدن ذرات ویروس در هوای محیط میشود. برای پاکسازی از دستکش لاستیکی استفاده کنید. یک محلول ضدعفونیکننده شامل یک قسمت وایتکس (یا هر ضدعفونی کننده) و ۹ قسمت آب تهیه کنید. این محلول را مستقیما روی فضلهها و تمام سطوح آلوده اسپری کنید. اجازه دهید محلول ۱۰ دقیقه روی سطوح بماند تا ویروسها غیرفعال شوند. پس از گذشت این زمان، با استفاده از دستمال کاغذی مرطوب محل را پاک کرده و دستمالها را در یک کیسه پلاستیکی مهر و موم شده بیندازید. دستکشها را قبل از درآوردن با آب و صابون بشویید و دستهای خود را با دقت ضدعفونی کنید.
دیدگاه خود را بنویسید